Interpelacja poselska nr 2891 do prezesa Rady Ministrów

Poniżej prezentujemy Interpelację Pani Poseł Joanny Fabisiak i odpowiedź udzieloną przez Sekretarz stanu w MPiPS Panią Joannę Staręgę-Piasek.

Interpelacja nr 2891
do prezesa Rady Ministrów

- w sprawie obniżenia wysokości pomocy pieniężnej dla rodzin zastępczych

Uzasadnienie.

Z całego kraju napływają do mnie głosy wzburzenia i zaniepokojenia o los dzieci z rodzin zastępczych spowodowane wejściem w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie rodzin zastępczych (DzU nr 63, poz. 713). Spowodowało ono znaczące pogorszenie sytuacji materialnej rodzin zastępczych.

Większość przeciętnie zarabiających rodziców zastępczych obecnie kwalifikuje się jedynie do uzyskania częściowego zwrotu kosztów utrzymania w wysokości 20% kwoty bazowej. Dotychczas częściowy zwrot kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej wynosił 40% średniej krajowej. Praktycznie oznacza to, że do sierpnia br. rodzina otrzymywała na utrzymanie dziecka 530 zł a teraz dostaje 132 zł. Tak więc koszt zadania publicznego został przerzucony w rozmiarze nierekompensującym wydatków na barki ludzi dobrej woli.

Jest to sytuacja społecznie niesprawiedliwa i sprzeczna z zobowiązaniami państwa wyrażonymi w konstytucji, ustawie systemie oświaty i ustawie o pomocy społecznej. W takiej sytuacji przyjęcie przez rodzinę zastępczą zadania publicznego odbywa się kosztem obniżenia materialnego i opiekuńczego poziomu życia pozostałych członków rodziny.

Należy pamiętać, że dzieci trafiające do rodzin zastępczych, często po wieloletnim pobycie w patologicznych środowiskach i w placówkach, są chore fizycznie i mocno zaburzone w sensie duchowym i psychicznym. Nadrabianie zaniedbań z przeszłości i leczenie zaburzonego rozwoju przyjętych dzieci nie tylko kosztuje, ale w sposób oczywisty ogranicza czas rodziców zastępczych. Czas, który w innych rodzinach jest przeznaczony na dodatkowe zarobkowanie lub wypoczynek i kontakt z naturalnymi dziećmi.

Tym bardziej, że w tym samym czasie finansowane są placówki opiekuńczo-wychowawcze, w których koszty utrzymania jednego dziecka nierzadko są dziesięciokrotnie wyższe (1400-2000 zł) niż te, które są obecnie ofiarowywane rodzinom zastępczym. Rodzice zastępczy czują się wykorzystani i oszukani przez pana premiera, który sam tak wiele mówi o rodzinie, a podpisuje rozporządzenie zaprzeczające jego politycznemu programowi. Wśród paragrafów zagubiono gdzieś małego człowieka - dziecko.

Obecne rozporządzenie skrzywdziło dzieci przebywające w rodzinach zastępczych albo skazując je na biedę, albo, co jest znacznie gorsze, na powrót do domu dziecka. Rozporządzenie to skazało również dzieci z domów dziecka na pobyt w tych placówkach. Okradło je z możliwości dorastania w cieple domowego ogniska, bo z braku pomocy ze strony państwa uniemożliwi wielu rodzicom przyjęcie do swoich rodzin dzieci na wychowanie. Nie od dziś wiadomo, że znaczna część dzieci opuszczających domy dziecka powiększa grono bezdomnych czy pensjonariuszy domów poprawczych (utrzymywanych przez państwo).

Żałuje się rodzinom 500 zł, gdy jednocześnie wydaje się tysiące na utrzymanie domów dziecka, zakładów poprawczych. Tak się w Polsce oszczędza.

Wnikliwa analiza § 15 rozporządzenia prowadzi do wniosku, że rząd poszukuje oszczędności, robi to kosztem osieroconych dzieci, a także kosztem ludzi o wysokich walorach etycznych, którzy podejmują się trudu bycia dla dziecka rodziną zastępczą. Postrzeganie rodziców zastępczych jako beneficjentów opieki społecznej wydaje się wskazywać na brak szacunku dla rodziców zastępczych. Kolejną sprawą jest ograniczenie pomocy finansowej do 18 roku życia dziecka w rodzinie zastępczej. Tego przywileju nikt nie pozbawił dzieci z domów dziecka. Jedynie dzieci przyjęte w ramach rodziny zastępczej skazuje się na szybsze zakończenie edukacji. A przecież na skutek bardzo częstych zaniedbań większość tych dzieci ma znaczne opóźnienia i braki w podstawowym wykształceniu. Siedemnastolatkowie kończący szkołę podstawową wcale nie należą do rzadkości pośród dzieci zastępczych.

Ponadto wraz z obecną reformą oświaty wydłużył się o jeden rok okres kształcenia podstawowego. Tak więc w trudnym i najdroższym okresie dla rodziny zastępczej, w okresie kształcenia zawodowego, przynajmniej przez jeden rok będzie ono na całkowitym utrzymaniu rodziców zastępczych. Takie rozwiązanie jest szkodliwe społecznie i krzywdzące rodzinę przyjmującą dziecko.

Nie sposób nie podnieść, że nawet tych znacznie ograniczonych środków rodzice zastępczy nie otrzymują. W wielu regionach kraju zabrakło już pieniędzy na te cele. Rząd bowiem nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań i nie przekazuje środków na wykonywanie zadań zleconych, ponieważ ich wielkość została źle oszacowana przy tworzeniu budżetu na 1999 r.

Reasumując, jak najszybszej zmiany wymagają:

1) zasady ustalania wielkości częściowego zwrotu kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej przez podniesienie progów uprawniających do otrzymania 40%, 20% czy 10% kwoty bazowej, z uwzględnieniem ilości osób pozostających na utrzymaniu rodziców zastępczych - § 15 rozporządzenia;

2) przywrócenie wypłacania zasiłku dla rodzin zastępczych po ukończeniu przez dziecko 18 roku życia do czasu zakończenia przez nie nauki i pomocy finansowej na usamodzielnienie się takiego dziecka - § 13 ust. 2 rozporządzenia.

Czy i kiedy pan premier zamierza podjąć działania w tym kierunku?
Z poważaniem
Poseł Joanna Fabisiak
Warszawa, dnia 19 listopada 1999 r.

---

Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej - z upoważnienia ministra - na interpelację nr 2891

- w sprawie obniżenia wysokości pomocy pieniężnej dla rodzin zastępczych

Nawiązując do wystąpienia pana marszałka z dnia 30 listopada1999 r., nr SPS-0202-2891/99, dotyczącego interpelacji poseł Joanny Fabisiak w sprawie obniżenia pomocy pieniężnej dla rodzin zastępczych, pragnę poinformować, iż rozwiązania prawne zawarte w rozporządzeniu ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 8 lipca 1999 r. (DzU nr 66, poz. 713) w sprawie rodzin zastępczych, określając wysokość miesięcznej pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej w zależności od sytuacji dochodowej tej rodziny wynikają z delegacji zawartej w art. 31f, ust. 4, pkt 1 ustawy z dnia 29 listopada o pomocy społecznej (DzU z 1998 r. nr 64, poz. 414; nr 106, poz 668; nr 117, poz. 756; nr 162, poz. 1118 i 1126 oraz DzU z 1999 r. nr 20, poz. 170).

Na podstawie wspomnianego wyżej rozporządzenia od dnia 1 sierpnia 1999 r. obowiązują następujące zasady udzielania pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej:

1) Zgodnie z art. 55 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej pomoc pieniężna przyznawana rodzinom zastępczym przed dniem 1 stycznia 1999 r. nie ulega zmianie, chyba że rodzina zastępcza wystąpi z wnioskiem o tę zmianę. Oznacza to, że pomoc pieniężna dla dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej przed 1 stycznia 1999 r. wynosi 40% kwoty bazowej, o której mowa w art. 19 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłaszanego przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym RP ˝Monitor Polski˝ dla celów emerytalno-rentowych. W przypadku dzieci do lat 2 oraz dzieci niepełnosprawnych pomoc pieniężna przysługuje w wysokości 100% podstawy przyjętej do naliczania świadczenia. Pomoc pieniężna na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej przysługuje w tych rodzinach zgodnie z podpisanymi wcześniej umowami do ukończenia przez wychowanka 18 lat, a po ukończeniu tego wieku w przypadku kontynuowania nauki, do czasu ukończenia nauki nie dłużej jednak niż do ukończenia przez wychowanka 25 roku życia.

2. Pomoc pieniężna dla dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej utworzonej po 1 sierpnia 1999 r., tj. od momentu wejścia w życie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie rodzin zastępczych (DzU z 199 r., nr 63, poz. 713) jest uzależniona od sytuacji dochodowej rodziny oraz wieku i stanu zdrowia dziecka. Wysokość pomocy pieniężnej, wypłacanej rodzinom zastępczym, została uzależniona od wysokości dochodu rodziny zastępczej, ustalonego zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej i ustalana jest w sposób następujący:
a) jeżeli dochód rodziny nie przekracza lub jest równy dochodowi ustalonemu zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej, rodzina zastępcza otrzymuje miesięcznie pomoc pieniężną w wysokości 40% kwoty bazowej,
b) jeżeli dochód nie przekracza lub jest równy 200% dochodu ustalonego zgodnie z art. 4 ustawy, rodzina zastępcza otrzymuje miesięcznie pomoc pieniężną w wysokości 20% kwoty bazowej,
c) jeżeli dochód przekracza 200% dochodu ustalonego zgodnie z art. 4 ustawy, rodzina zastępcza otrzymuje 10% kwoty bazowej,
d) dzieciom niepełnosprawnym oraz dzieciom do lat trzech przysługuje pomoc pieniężna w wysokości 80% kwoty bazowej, jeżeli dochód rodziny nie przekracza dochodu ustalonego zgodnie z art. 4 ustawy lub dziecko uprawnione jest do zasiłku pielęgnacyjnego.

Jednocześnie na każde nowo przyjęte dziecko rodzinie zastępczej wypłaca się jednorazowy zasiłek pieniężny na pokrycie niezbędnych wydatków związanych z potrzebami przyjmowanego dziecka do wysokości 150% kwoty bazowej, po uzgodnieniu potrzeb dziecka i rodziny.

Kilkumiesięczny okres funkjonowania omawianego rozporządzenia ujawnił jednak, że przyjęte rozwiązania w praktyce nie w pełni się sprawdzają.

Największe kontrowersje budzą uregulowania uzależniające wysokość pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka od dochodu całej rodziny zastępczej, bez względu na to, czy rodzinę zastępczą tworzą osoby zobowiązane do alimentacji, czy też zupełnie obce dla dziecka.

Z informacji napływających z powiatowych centrów pomocy rodzinie oraz od samych rodzin zastępczych wynika, iż na skutek uzależnienia pomocy pieniężnej od dochodu ustalanego zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej znacznie obniżył się poziom tych świadczeń. Większość rodzin utworzonych po wejściu w życie rozporządzenia otrzymuje pomoc pieniężną na poziomie 20% lub 10% kwoty bazowej, tj. w wysokości 264 zł lub 132 zł.

Przygotowując nowe uregulowania prawne w związku z przejęciem przez pomoc społeczną całego systemu opieki nad dzieckiem i rodziną, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej podjęło kroki zmierzające do zmiany niekorzystnych bądź niejasnych zapisów dotyczących rodzin zastępczych. W projekcie ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej wprowadza się szereg zmian umożliwiających skorygowanie dotychczasowych przepisów o rodzinach zastępczych.

W zakresie finansowania rodzin zastępczych delegacja do nowego rozporządzenia w sprawie rodzin zastępczych umożliwi zmianę zasad przyznawania pomocy pieniężnej. W przygotowaniu tego aktu wykonawczego wykorzystane zostaną napływające do Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej uwagi zarówno powiatowych centrów pomocy rodzinie, jak i organizacji pozarządowych, reprezentujących interesy rodzin zastępczych, na temat realizacji zadania organizowania opieki w rodzinach zastępczych.

W projekcie ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przygotowywanej obecnie przez Sejm RP, przewiduje się, że wysokość pomocy pieniężnej ustalana będzie w zależności od istnienia zobowiązania rodziny zastępczej do utrzymania dziecka lub jego braku. W ustawie dokonano podziału rodzin zastępczych na rodziny, które na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mogą być zobowiązane do dostarczania środków utrzymania oraz na rodziny, które na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie mogą być zobowiązane do dostarczania środków utrzymania. W stosunku do pierwszej kategorii rodzin utrzymano zasadę uzależnienia wysokości pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka od dochodu rodziny, przyjmując zasadę, że na tej grupie rodzin ciąży obowiązek alimentacyjny. Natomiast rodziny zastępcze nie zobowiązane do alimentacji będą otrzymywać pomoc pieniężną w pełnej, stałej, niezależnej od dochodu rodziny wysokości.

Nawiązując do kwestii zabezpieczenia finansowego pełnoletnich wychowanków rodzin zastępczych, pragnę poinformować, iż w dniu 10 grudnia 1999 r. zostało opublikowane rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z dnia 3 grudnia 1999 r. w sprawie udzielenia pomocy na usamodzielnienie wychowankom opuszczającym niektóre placówki opiekuńczo-wychowawcze, resocjalizacyjne, zakłady dla nieletnich oraz rodziny zastępcze (DzU nr 98, poz. 1147). W rozporządzeniu tym zawarto szczegółowe przepisy regulujące postępowanie w procesie usamodzielniania i integracji ze środowiskiem pełnoletnich wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz rodzin zastępczych.

Rozporządzenie zawiera m.in. przepisy stwarzające możliwość zwiększenia specjalnego świadczenia pieniężnego na zagospodarowanie o kwotę potrzebną na pokrycie częściowych kosztów utrzymania w okresie kontynuowania nauki. W przypadku kontynuowania nauki w szkole średniej przez usamodzielnianych wychowanków rodzin zastępczych będą oni otrzymywać nadal pomoc pieniężną w wysokości, w jakiej otrzymywali ją w miesiącu poprzedzającym uzyskanie pełnoletności, a w przypadku podjęcia nauki w szkole wyższej, w wysokości 40% kwoty bazowej. Przepisy dotyczące wypłaty świadczeń pieniężnych, zarówno jednorazowych, jak i na kontynuowanie nauki dla usamodzielniających się pełnoletnich wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych i rodzin zastępczych, zgodnie z § 10 rozporządzenia obowiązują od dnia 1 października 1999 r. W listopadzie br. zaspokojone zostały potrzeby finansowe powiatów w zakresie finansowania rodzin zastępczych. Minister finansów uruchomił dodatkowe środki na kwotę 35 182 120 zł z przeznaczeniem na dofinansowanie wydatków związanych z realizacją pomocy pieniężnej dla rodzin zastępczych oraz na usamodzielnienie wychowanków tych rodzin. Środki zostały przekazane do poszczególnych województw, zgodnie z zapotrzebowaniem zgłaszanym przez wojewodów. Zaspokoją one w pełni potrzeby związane z finansowaniem rodzin zastępczych w bieżącym roku.

Sekretarz stanu
Joanna Staręga-Piasek
Warszawa, dnia 27 grudnia 1999 r.