Rodzinna opieka zastępcza

 

... dziecko, dla pełnego i harmonijnego rozwoju swojej osobowości powinno wychowywać się w środowisku rodzinnym, w atmosferze szczęścia, miłości i zrozumienia ...

... Dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub w przypadku, gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa: tego rodzaju opieka może obejmować, między innymi umieszczenie w rodzinie zastępczej, adopcję...

Konwencja o Prawach Dziecka

 

W RODZINNEJ OPIECE ZASTĘPCZEJ ZNACZNIE ŁATWIEJ REALIZOWAĆ POTRZEBY DZIECKA:

1. POTRZEBA BEZPIECZEŃSTWA.

“Ludzie, którym zapewniono poczucie bezpieczeństwa i uczyniono je silnymi w najwcześniejszych latach życia, mają tendencję do pozostania takimi w obliczu jakichkolwiek zagrożeń.” (A. H. Masłow, Teoria hierarchii potrzeb).
 

2. POTRZEBA PRZYNALEŻNOŚCI I MIŁOŚCI.

“Każde dziecko nieustannie pyta: - Czy mnie kochacie? Dziecko zadaje to emocjonalne pytanie głównie swoim zachowaniem, rzadko słownie. Odpowiedź na nie jest bezwzględnie najważniejszą rzeczą w życiu każdego dziecka....Swoim zachowaniem dziecko mówi nam czego potrzebuje: więcej miłości, więcej dyscypliny, więcej akceptacji czy więcej zrozumienia... Za pośrednictwem naszego zachowania zaspokajamy te potrzeby, ale jesteśmy w stanie tego dokonać tylko wówczas, gdy nasze wzajemne stosunki oparte są na bezwarunkowej miłości.”(R. Campbell, Twoje dziecko potrzebuje Ciebie).
 

3. POTRZEBA UZNANIA.

“U uczniów brak dodatniej samooceny przejawia się najczęściej w wypowiedziach typu: nie wiem, nie umiem, nie potrafię, nie mogę ... Niezaspokojenie potrzeby dodatniej samooceny jest jedną z najczęstszych przeszkód emocjonalnych w rozwoju umysłowym dzieci. To poczucie mniejszej wartości wywołuje u nich lęk i niewiarę we własne siły. Skłania często do rezygnacji z dążenia do obranego celu...” (W. Brejnak, Kocham i wychowuję).
 

4. POTRZEBA SAMOREALIZACJI.

“Od najmłodszych lat dziecko normalnie ujawnia potrzebę nieustannego przekraczania swego aktualnego stanu rozwojowego..., to objaw wrodzonego pędu do rozwoju ... potrzebę samorealizacji. ... Jak łatwo jest jednak zgasić w dziecku tę potrzebę samorealizacji, czyli jego potrzebę swobodnej aktywności, gdy mu się nie pozwala samemu coś zrobić, tylko za niego się robi, gdy się je przyzwyczaja od wczesnego dzieciństwa do nieustannego zajmowania się nim, do bawienia go,dostarczania mu coraz to nowych przyjemności. To nadmierne uprzyjemnianie dziecku życia jest zazwyczaj połączone z ograniczaniem jego swobody. Prowadzi do zahamowania i wypaczania wrodzonej potrzeby samorealizacji, wrodzonego pędu do rozwoju” (M. Grzywak - Kaczyńska, Potrzeby psychiczne dzieci i ich zaspokajanie w środowisku rodzinnym)
 
 

Zalety systemu Rodzinnej Opieki Zastępczej


  I.Najpierw pomoc rodzinie.

W systemie prorodzinnej profilaktyki i opieki nad dzieckiem należy uznać, docenić i konsekwentnie realizować zasadę podstawowej roli opiekuńczej i wychowawczej rodziny w rozwoju dziecka. Często spotykaną dotychczas strategię zastępowania rodziny lub pozostawienia rodziny, zwłaszcza rodziny ubogiej, samej sobie należy zastąpić wspieraniem i wspomaganiem rodziny przez społeczność lokalną i instytucje samorządowo - państwowe.

Im dziecko jest młodsze tym ważniejsze jest, by pomoc rodzinie wyprzedzała pomoc udzielaną samemu dziecku. Dlatego tak ważna jest reorientacja programów pomocy i opieki nad dzieckiem w kierunku udzielania pomocy kompleksowo całej rodzinie i możliwie najszybciej i najwcześniej. Dotyczy to również okresu przed narodzeniem dziecka i następnie pierwszych miesięcy i lat życia dziecka. Pomoc dla rodziny winna być rozsądnie zorganizowana i wielozakresowa(edukacyjna, zdrowotna, wychowawcza, psychologiczna, materialna, lokalowa, pośrednictwa pracy, prawna itp.).

Nie może być tak, że nie udzielamy pomocy rodzinie w pierwszych trudnych okresach jej zawiązywania się i funkcjonowania, a "lekką ręką" wydajemy potężne kwoty pieniędzy państwowych i samorządowych na ratowanie dzieci  w drogich instytucjach opieki całkowitej i próby ratowania i wspomagania rodzin rozbitych, mających różnego rodzaju kłopoty. Należy więcej środków i działań skierować na leczenie przyczyn dysfunkcji rodziny i pomoc rodzinie, a nie w nieracjonalny i nieekonomiczny sposób trwonić duże siły i środki na pomoc rodzinom, którym wcześniej nikt nie chciał i  nie pomagał.

Jeżeli już rozbicie rodziny jest faktem, a Sąd Rodzinny "ukarał" dziecko umieszczeniem w placówce opiekuńczo-wychowawczej (takie sytuacje są w naszym systemie opieki bardzo częste) naszym obowiązkiem jest    podjąć próbę ratowania rodziny. Uwaga ta dotyczy również pracowników pedagogicznych placówek opieki nad dzieckiem, które winny podjąć pracę w tym kierunku. Nadrzędnym kierunkiem i celem pracy opiekuńczo-wychowawczej winno być zapewnienie dziecku możliwości powrotu do rodziny własnej i życiowej samorealizacji w środowisku rodzinnym w dobrych warunkach pod opieką rodziców.
 

 II.Pomoc dziecku w rodzinie.

Nie można doprowadzać do tego, żeby odrywać dziecko od osób jemu bliskich (rodziców, bliższych i dalszych krewnych) i kierować do instytucji opieki całkowitej.

Z moich doświadczeń wieloletniej pracy w domach dziecka wiem, że za winy dorosłych wyroki skazujące dosięgają, tylko dzieci, które, w przypadku młodszych dzieci strasznie cierpią i są psychicznie kaleczone, a w przypadku starszych - padają ofiarą zaburzeń i deprawacji rozwoju emocjonalno-uczuciowego.

Jeżeli już pobyt dziecka w instytucji opiekuńczej jest konieczny, gdyż lokalny system opiekuńczy nie zapewnia innej alternatywy, to czas pobytu dziecka poza rodziną winien być maksymalnie skrócony i wykorzystany.

Pomoc dziecku winna być udzielana w rodzinie i dla rodziny. Stąd tak duża rola doradców rodzinnych, pedagogów rodzinnych i nowatorskich pracowników socjalnych, którzy winni bardzo szybko podjąć efektywną pracę w rodzinach, dla rodzin i dzieci w nich przebywających (popularna w krajach zachodnich pomoc w systemie in-home services).
 

III.Organizowanie Rodzinnej Opieki Zastępczej (ROZ).

W razie nieskuteczności form pomocy rodzinie naturalnej ważne jest, by im dziecko młodsze, tym szybciej znajdowało opiekę w zastępczym środowisku rodzinnym.

Ważną rolę w tym zakresie należy przypisać organizatorowi Rodzinnej Opieki Zastępczej w lokalnym środowisku, którym winien dysponować stosowną wiedzą i umiejętnościami pozwalającymi na m. in. : prowadzenie całego systemu rodzin zastępczych, aktywną promocję i pozyskiwanie kwalifikowanych rodzin, specjalistyczne wspierania tych rodzin tak jak i rodzin naturalnych, umiejętną współpracę z osobami i instytucjami tworzącymi lokalny system opiekuńczy, umiejętność prowadzenia mediacji w sporach i negocjacji w konfliktach i wiele innej wiedzy, doświadczenia i umiejętności interdyscyplinarnych.

W każdej wspólnocie lokalnej winien zostać powołany lokalny system prowadzenia rodzin zastępczych, który powinien zupełnić obecny, ponadlokalny system pośrednictwa adopcyjnego. Wszystkie zadania wykonywane przez lokalnego organizatora rodzinnej opieki zastępczej (od 1.I.1999r. instytucje, które całkowicie lub w dużej mierze zastępują rodziny naturalne w opiece i wychowaniu dzieci, będą podporządkowane nowej jednostce organizacyjnej w ramach systemu pomocy społecznej - powiatowemu centrum pomocy rodzinie, a nie jednostce urzędu powiatowego zajmującej się sprawami oświaty) winny być skorelowane z przyjętym do realizacji na szczeblu gminy lub powiatu lokalnym systemem profilaktyki i opieki nad rodziną i dzieckiem.

W sprawnym, lokalnym systemie prorodzinnym większość dzieci nie powinna "wychodzić" na dłużej z kręgu rodziny (naturalnej lub zastępczej), co w dłuższej perspektywie winno ograniczyć ilość funkcjonujących w naszym kraju dużych, nieefektywnych instytucji opieki całkowitej.
 

IV.Formy rodzin zastępczych.

1.Rodziny zastępcze kwalifikowane.

Głównym celem kwalifikowanej rodziny zastępczej jest zapewnienie tymczasowej opieki dziecku do momentu, aż biologiczni rodzice rozwiążą sytuację kryzysową, która stworzyła zagrożenie dla bezpieczeństwa i rozwoju dziecka.

Forma ta wymaga fachowego przygotowania rodziców zastępczych oraz przygotowania i kwalifikacji dzieci. Przewidziana jest dla dzieci w różnym wieku, z przewagą dzieci starszych, wymagających często specjalnego programu korekcyjnego, np. terapeutycznego (rodziny terapeutyczne),rehabilitacyjnego (r. rehabilitacyjne), resocjalizacyjnego (r. resocjalizacyjne) itp. Forma ta wymaga koniecznie fachowego wsparcia i nadzoru ze strony specjalistów. Jest ona nowością w naszym kraju, rozpowszechniona w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i innych krajach, w których dominuje nad dużymi instytucjami w dziedzinie opieki całkowitej.
 

 2.Rodziny zaprzyjaźnione.

To forma wspierania dziecka przebywającego w rodzinie zagrożonej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Nie wymaga ona żadnej regulacji prawnej, ale wymaga zgody rodziny naturalnej lub placówki opiekuńczej. Winna ona pozwolić na zachowanie pełnego kontaktu z rodziną naturalną lub jest wstępną formą przed ustanowieniem rodziny zastępczej. Ta forma pomocy dziecku jest bardzo popularna i rozpowszechniona w naszej rzeczywistości.
 

3.Pogotowie rodzinne.

To forma czasowej opieki w rodzinie zastępczej potrzebna w wypadku kryzysu w rodzinie naturalnej: np. konieczności prowadzenia specjalistycznej opieki, czasu na znalezienie właściwej rodziny zastępczej lub adopcyjnej gdy niemożliwy jest powrót do rodziny naturalnej. Ta forma “pogotowia rodzinnego” realizowana jest w Publicznym Ośrodku Adopcyjno-Opiekuńczym w Nowym Sączu i objęte są nią szczególnie dzieci najmniejsze, porzucone w szpitalach, domach prywatnych, inne. Dzieci przebywają tam do czasu uregulowania sytuacji prawnej, powrotu do rodziny naturalnej bądź przejścia do stałej rodziny adopcyjnej lub zastępczej. Umieszczanie porzuconych dzieci jak najwcześniej w rodzinach zastępczych pozwala uniknąć narastania zaburzeń emocjonalnych z powodu przebywania w placówce.
 

4.Rodziny zastępcze tradycyjne.

To forma zapewnienia dziecku opieki rodzinnej w obcej, dobrze funkcjonującej rodzinie. Wiąże się zwykle z ograniczeniem władzy rodzicielskiej lub jej pozbawieniem. Rodzina zastępcza otrzymuje zasiłek na dziecko w wysokości 40% średniej krajowej lub 100% w przypadku dzieci specjalnej troski.

Wg ustaleń Ministerstwa Edukacji Narodowej 98% rodzin zastępczych została ustanowiona na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego, a tylko 2% na podstawie umowy o powierzeniu opieki. Wśród rodzin około 90% to rodziny spokrewnione z dzieckiem (najczęściej są to dziadkowie dzieci), bardzo często niewydolne wychowawczo. Zdecydowaną większość spośród wszystkich prawie 50 tys. rodzin zastępczych w kraju stanowią osoby w podeszłym wieku.

Uważa się, ze instytucja rodziny zastępczej stanowi jedną z korzystniejszych form opieki całkowitej nad dziećmi pozbawionymi pieczy rodziców naturalnych.
 

5.Rodzinne Domy Dziecka.

To forma rodzinnej opieki zastępczej dla grup 6-12 dzieci. Postuluje się w najbliższym czasie obniżenie tej liczby do 4 dzieci. Forma ta jest finansowana w całości( koszty utrzymania, pensje). Rodzinne domy dziecka wymagają odpowiednich pomieszczeń (dom jednorodzinny lub duże mieszkanie). W bieżącym roku, dzięki staraniom MEN i Towarzystwa “Nasz Dom” powstają 23 nowe Rodzinne domy dziecka.
 

V. Zalety systemu rodzin zastępczych i Rodzinnej Opieki Zastępczej.
 

1.Zapewnienie optymalnych warunków rozwoju psychofizycznego dziecka.

To najważniejsza zaleta, decydująca z punktu widzenia dobra dziecka o jej pierwszeństwie i przewadze nad różnymi formami wychowania zakładowego.

Tylko w rodzinie dziecko realizuje swoje podstawowe potrzeby życiowe, w tym przede wszystkim potrzeby "wyższego rzędu" niezbędne dla prawidłowego rozwoju i wychowania jednostki ludzkiej(patrz strona wstępna).

Niezaspokojenie wrodzonej potrzeby przywiązania i przynależności, potrzeb miłości i bezpieczeństwa u dzieci prowadzi do narastania trudności w sferze emocjonalno-społecznej.
 

2. Ochrona dziecka przed krzywdą

System rodzin zastępczych winien chronić dziecko przed nadużyciami, zaniedbaniami, czy porzuceniami najczęściej przez biologicznych rodziców lub opiekuna prawnego. Rodzina zastępcza chroni również w jakimś sensie przed wypaczeniami części środowisk rówieśniczych zintegrowanych w pogotowiach opiekuńczych i innych zakładach wychowawczych ("drugie życie"), czy też na ulicach i osiedlach ("gangi").

Specjalistyczna, indywidualna opieka nad dzieckiem okazywana przez rodziców zastępczych jest najczęściej najlepszym panaceum na wszystkie choroby, kłopoty i zmartwienia dorastającego młodzieńca.
 

3.Szansa dla rodziny naturalnej

Kwalifikowana rodzina zastępcza współpracując z ośrodkiem rodzin zastępczych lub z ośrodkami pomocy dla rodzin powinna zapewniać środki, oparcie i wiedzę potrzebną do pokonania przez rodzinę biologiczną problemów, które przyczyniły się do umieszczenia dziecka na okres przejściowy w rodzinie zastępczej. Rodzice biologiczni, których dziecko znalazło się w rodzinie zastępczej winni otrzymać wsparcie i ofertę wielozakresowej pomocy w celu wyeliminowania czynników, które były źródłem krzywd dziecka. Jeśli z oferty tej nie zechcą skorzystać ze swojej winy należy rozważyć możliwość przekształcenia rodziny zastępczej krótkoterminowej w docelową, długoterminową lub możliwość adopcji w przypadku dzieci najmłodszych.
 

4.Ciągłość rodziny

Rodzina zastępcza umożliwia kontakty i wzajemną pomoc pomiędzy rodzicami zastępczymi i biologicznymi co zapewnia ciągłość rodziny i umacnia u dziecka poczucie przynależności do niej. Dziecko ponadto ma możliwość poznać prawidłowe wzorce i relacje w rodzinie, role rodziców i poszczególnych członków rodziny oraz doświadczenia związane z życiem rodzinnym. Jest to niezwykle cenne doświadczenie, które może procentować w przypadku powrotu dziecka do rodziny biologicznej lub w jego samodzielnym, dorosłym życiu.
 

5.Pozytywne stosunki rodzinne

Rodzina zastępcza zapewnia dziecku posiadanie zdrowych i normalnych stosunków rodzinnych poprzez bycie częścią rodziny, która funkcjonuje w społeczności. Dzieci uczęszczają do miejscowych szkół, mają przyjaciół wśród sąsiadów, uczęszczają z kolegami na zajęcia w klubach osiedlowych i sportowych . Rodzina zastępcza pozwala dziecku czuć się osobą, która jest częścią normalnej rodziny, a nie rodziny rozbitej.
 

6.Zalety ekonomiczne

W dzisiejszych czasach, kiedy na wszystko, niestety, brakuje środków finansowych rodzinna opieka zastępcza rozpatrywana również w aspekcie ekonomicznym ma zdecydowaną przewagę nad innymi formami opieki całkowitej.

Koszt utrzymania dziecka w państwowych placówkach opieki całkowitej waha się od kwoty 1 200,00 zł - 1 500,00 zł miesięcznie na dziecko w przypadku niektórych najefektywniejszych małych domów dziecka do 2 500,00 zł - 3 000,00 zł i więcej miesięcznie na dziecko w przypadku zakładów wychowawczych lub specjalistycznych placówek dla dzieci tego potrzebujących.

Tradycyjna rodzina zastępcza wychowująca dziecko otrzymuje około 500,00 zł miesięcznie dodatku za opiekę i wychowywanie dziecka. Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci "Szansa" od dawna postuluje wprowadzenie widełkowej kwoty do 700,00 - 800,00 zł miesięcznie na dziecko, które zostanie przyjęte na  wychowanie przez
kwalifikowaną rodzinę zastępczą przygotowaną przez licencjonowanych organizatorów rodzinnej opieki zastępczej, przestrzegających przyjętych standardów w opiece nad dzieckiem.

Wniosek dotyczący konieczności rozwijania sieci rodzin zastępczych jest oczywisty i winien stanowić zachętę i wyzwanie dla osób i środowisk kształtujących nową politykę społeczną w lokalnych środowiskach.
 

VI.Zadania Ośrodków Rodzin Zastępczych i organizatorów ROZ.

Każde dziecko ma naturalną potrzebę przynależenia do dwojga ludzi: matki i ojca. Rodzina zastępcza kwalifikowana lub tradycyjna jest szansą dla dziecka, dającą mu możliwość wzrastania w warunkach maksymalnie zbliżonych do naturalnych.

Uważamy, że trzeba zreformować polski system opieki, aby wyeliminować stresogenne placówki opiekuńcze jakimi są Pogotowia Opiekuńcze i Domy Dziecka.

W tym celu Departament Opieki i Profilaktyki Społecznej MEN, wiele innych osób i organizacji pozarządowych , w tym Chrześcijańskie Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom “Misja Nadziei” oraz Fundacja “Agape”, które swoją działalnością oraz organizacją dzisiejszej konferencji - za zaproszenie na którą w tym miejscu w imieniu Oddziału Katowickiego T.R.A.D. “Szansa” serdecznie dziękuję - podjęło trud reformy systemu opiekuńczego w naszym kraju, przede wszystkim dla dobra dzieci i rodzin, którym potrzebna jest pomoc.

Jednym z elementów reformy jest organizowanie rodzinnej opieki zastępczej w lokalnych środowiskach. Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci “Szansa’, oprócz szkolenia specjalistów w tym zakresie, w bieżącym roku otwarło 3 Ośrodki Rodzin Zastępczych “Szansa” (Bytom, Rybnik, Łódź),dla których wzorcem funkcjonowania są podobne ośrodki istniejące w Wielkiej Brytanii i innych krajach europejskich.

Do najważniejszych zadań tych nowo utworzonych ośrodków zaliczamy:

Promowanie i upowszechnianie różnorodnych form rodzinnej opieki zastępczej, działalność edukacyjna i informacyjna.


Działania Ośrodków ukierunkowane są na zmianę obecnego stanu rzeczy.

Dążymy do tego, aby jak największa liczba dzieci uzyskała swoich stałych rodziców. Poprzez działania o charakterze informacyjnym(prasa, radio,...) pracujemy nad zmianą świadomości społecznej dotyczącej opieki zastępczej.
 

VII.O niezbędnych warunkach wdrożenia w życie systemu Rodzinnej Opieki Zastępczej.

Przedstawione propozycje dotyczące systemu Rodzinnej Opieki Zastępczej nie zawsze mogą być wdrażane w życie w wielu miejscowościach w kraju z licznych powodów. Przedstawię Państwu kilka najważniejszych barier, których przezwyciężenie pozwolą uświadomić nam, jak trudno jest nieraz wcielić w życie słuszne racje i jak trudno będzie docelowo zreformować cały system opieki w Polsce:
 


Kogo poszukujemy?

Wszystkich chętnych: rodziny, kobiety pracujące w domu, osoby samotne, które czują wewnętrzne pragnienie niesienia pomocy dzieciom potrzebującym miłości i ciepła. Szukamy osób, które chciałyby oddać dzieciom swój czas i serce.

Jeśli czujecie Państwo, że są wśród Was, Waszych kręgach i społecznościach osoby zainteresowane pomocą dzieciom, pragnące przysposobić dziecko, pomóc dziecku starszemu, zostać kwalifikowaną rodziną zastępczą lub podjąć się trudu prowadzenia pogotowia rodzinnego dla małych dzieci, czy kryzysowego dla potrzebujących dzieci – ofiar przemocy w rodzinie – gorąco prosimy o kontakt pod adresem :

Ośrodek Rodzin Zastępczych "Szansa"
pl. Jana 13, 41-936 Bytom ; tel.(032) 286 72 15 lub telefax (032) 286 75 71
(prosić dyrektora lub pedagoga rodzinnego).

Wszystkie osoby mogą liczyć na wsparcie z naszej strony.

Tylko szeroki odzew społeczny i ruch wielu osób i instytucji w tych czułych i wrażliwych sprawach może pozwolić na zreformowanie polskiego systemu opieki. Korzyści odniosą dzieci i społeczeństwo. A wówczas system opieki nad dzieckiem, w tym system rodzinnej opieki zastępczej będzie miał same zalety.

Bytom, 05.10.1998 r.
Opracował: Andrzej Łabądź
Prezes Oddziału Katowickiego T.R.A.D. "Szansa"

Towarzystwo Rozwijania Aktywności Dzieci "Szansa"
Oddział Katowicki
41-902 Bytom ul. Chrzanowskiego 17 tel. (032) 81-16-00
PKO B.P. O/ Bytom 10202368-237594-270-1

41-936 Bytom - Stolarzowice  Plac Jana 13

Poprzedni Home Następny